Erkekler Ağlamaz, Kızlar Evde Oturur

Üşengeçliğin İtirafı

Bu yazıyı aylardır yazmak istiyordum. Her seferinde iş, güç, “bu hafta olmaz” gibi bahaneler araya girdi — ama asıl sebep galiba daha basitti: yazmaya üşeniyordum. Konuşmayı seviyorum, yazmayı değil. Ama bazı şeylerin konuşularak da olsa bir yere varması gerekiyor, o yüzden kendimle küçük bir anlaşma yaptım: önce konuşacağım, sonra bir şekilde yazıya dönüşecek.

Konu, üstünde epeydir dolandığım bir şey: Türkiye’de erkek çocuk olarak büyümek, ve bu büyümenin içine sinmiş, kimsenin üstüne basıp “bak bu ataerkillik” demediği bir dizi alışkanlık. Bu yazı bir suçlama değil. Kendi hikayemi, etrafımda gördüklerimi ve hâlâ görmekte olduklarımı bir araya getirme denemesi.

Dedem ve Dinlenmeyen Sözlerim

Annem ve babam ayrıydı, evdeki baba figürü dedemdi. Dedem fazla otoriterdi ve bu beni gerçekten çok rahatsız ediyordu. Ama yıllar sonra bile tam olarak ayıramadığım bir şey var: beni rahatsız eden şey otoriterliğin kendisi miydi, yoksa söylediklerimin, anlattıklarımın hiçbir karşılığı olmaması mıydı?

Buna bir de “erkekler ağlamaz” dersi eklenince tablo tamamlanıyordu. Ağlayan bir erkek çocuğu olursan etrafındaki çocuklar seninle acımasızca dalga geçerdi — çocukların birbirine karşı ne kadar sert olabildiğini bilirsiniz. Ben de korkudan kendimi sıkıp ağlamamaya çalıştığımı hatırlıyorum. Şimdi düşününce, bu küçücük bir çocuğa öğretilecek en tuhaf derslerden biri: duygunu göster, ama göstermenin bir bedeli var.

Ailemin İçinde, Ailemin Dışında

Burada bir şeyi net söylemem gerekiyor: ailem bu konularda nispeten anlayışlıydı. Beni döven, bastıran, kısıtlayan bir aile değildi. Ama erkek çocuğu olduğum için üstüme fazlasıyla titrenirdi, “kiminle görüşüyorsun, o arkadaşın güvenilir mi” tarzı bir kontrolle. “İt kopuk biriyle görüşme” gibi laflar çoğunlukla şakayla karışık söylenirdi, ama orada bir kontrol vardı, hissedilirdi.

Evde kız çocuğu yoktu; büyüdüğüm ortamda kıyaslayacak bir örnek de olmadı. Ama asıl söylemek istediğim şey: benim derdim ailemle değil. Asıl dikkatimi çeken, ailemin dışında, geniş çevrede gördüklerim.

Lisede Duyduklarım

Bu söylemler ilkokulda da vardı ama o yaşta fark etmek, anlamlandırmak zordu. Lisede durum değişti. Çevremde “kız dediğin evde oturur” gibi laflar sık sık dönüyordu — genelde bir kız arkadaşımız bir şey yapmak istediğinde, laf arasında, çoğu zaman şakayla karışık bir şekilde çıkıyordu bu sözler.

Ben hiçbir zaman katılmadım, hatta oldukça saçma buluyordum. Özgür bir ülkede yaşıyorsak böyle bir söylemin yeri olmaması gerektiğini düşünüyordum — ve hâlâ öyle düşünüyorum. Ama bunun da bir önemi var: bu sözler bana saçma gelse bile, etrafımda yeterince sık tekrarlanıyordu; demek ki bir yerde normalleşmişti. Bir şeyin bana saçma gelmesi, onu etrafımdakilere de saçma yapmıyordu. Zaten uzun zamandır bu yazı etrafında dönüp durmamın sebebi de bunun sadece benim gibi düşünen bir azınlığa saçma gelmesi. Aklım almıyor gerçekten nasıl olur da bir toplumda bunu düşünen insanlar azınlıkta olur?

Bugün Hâlâ Aynı Yerde

Bütün bunları geçmişte kalmış bir anı gibi anlatabilseydim ne iyi olurdu. Ama ne yazık ki değil. Sosyal medyada hâlâ “kadının dışarıda ne işi var”, “erkek çalışır, karısına bakar” gibi cümleleri gayet rahat kuran insanlar var. Bunlar bana hâlâ, lisede duyduğum o laflar kadar saçma geliyor — belki daha da saçma, çünkü artık bunu söyleyecek yaşı çoktan geçmiş tabir yerindeyse feleğin çemberinden geçmiş insanlar söylüyor.

Trafikte de benzer bir şey var. Bazı erkek sürücüler, etraflarındaki herhangi bir aracı kullananın kadın olduğunu fark ettikleri an aniden agresifleşiyor; sıkıştırmaya, korna çalmaya, selektör yapmaya başlıyorlar. Bunu kendim gördüm. Şiddete bizzat şahit olmadım ama sosyal medyada bunun da örnekleri var: sağ şeritte yavaş giden, hatta hiçbir hata yapmayan bir kadın sürücüye, sırf kadın olduğu için, gücünün yeteceğini düşündüğü için inip arabasına saldıran, aynasını kıran insanlar.

Küçükken ağlayan bir çocuğa yapılan alay ile büyüdüğünde bir kadının arabasına saldırmak arasında doğrudan bir çizgi çekmek haksızlık olur belki. Ama ikisinin de aynı zihniyetten, “sen bu rolde değilsin, bu rolde olman gerekiyordu” düşüncesinden beslendiğini düşünüyorum.

Belki Sorulması Gereken Tek Şey

Bu yazıyı bir çözüm önerisiyle kapatmayacağım, çünkü elimde maalesef bir öneri yok. Sadece şunu düşünmeye değer buluyorum: ben küçük bir çocukken ağlamamak için kendimi sıkan biriydim, çünkü etrafımdaki mesaj çok açıktı — erkek böyle yapmaz. Şimdi etrafımda, bir kadının sadece kadın olduğu için trafikte daha fazla zorbalandığını, hatta yer yer şiddetle karşılaştığını görüyorum. Bu ikisi arasında bir yerde, birilerinin “normal” diye öğrettiği şeyler var.

Eğer bu yazıyı okuyan bir ebeveynse, ya da bir gün olacaksa, tek sormasını istediğim şey şu: çocuğuna öğrettiğin şey, gerçekten senin inandığın bir değer mi, yoksa sadece “böyle gelmiş böyle gider” diye aktardığın bir alışkanlık mı? Bu sorunun cevabı kolay değil — ama en azından sorulmaya değer.